Spring naar inhoud
Mijn ZorgpleinNoord

Terugblik Bijeenkomst Data & Duiding

Van zorg naar welzijn en gemeenschap

Page top visual

Op 5 november vond de bijeenkomst Data & Duiding plaats rondom het thema de verschuiving van zorg naar welzijn en gemeenschap. Tijdens de bijeenkomst werden de eerste onderzoeksbevindingen van ZorgpleinNoord gepresenteerd en gingen vertegenwoordigers van diverse zorg- en welzijnsorganisaties met elkaar in gesprek over de betekenis van deze ontwikkelingen voor de praktijk. Centraal stond de vraag hoe organisaties kunnen inspelen op de beweging van zorg naar welzijn en gemeenschap, welke gevolgen deze transitie heeft voor medewerkers en cliënten, en welke randvoorwaarden nodig zijn om deze ontwikkeling succesvol vorm te geven.

Aanleiding: toenemende druk op zorg en ondersteuning

De noodzaak voor verandering wordt ingegeven door een combinatie van trends. De bevolking vergrijst, het aantal mensen met chronische aandoeningen neemt toe, medische innovaties maken meer behandelingen mogelijk en tegelijkertijd stijgen de personeelskosten. Hierdoor groeit de zorgvraag sneller dan de beschikbare capaciteit. In Noord-Nederland is bovendien sprake van dubbele vergrijzing: het aandeel ouderen groeit sterk terwijl de beroepsbevolking relatief minder toeneemt dan elders in het land. 

Ook de arbeidsmarkt staat onder druk. Hoewel het aantal medewerkers in zorg en welzijn nog groeit, blijft de instroom achter bij de toekomstige vraag. Daarnaast zorgen uitstroom, mobiliteit en verzuim voor een grote vervangingsvraag. Tijdens de bijeenkomst werd erkend dat met name het vinden van behandelaren en gespecialiseerde professionals steeds lastiger wordt. 

Onderzoeksbevindingen

Het onderzoek van ZorgpleinNoord is gebaseerd op 28 interviews met voornamelijk HR-professionals uit Groningen, Friesland, Drenthe en Noord-Holland. De eerste resultaten laten zien dat de verschuiving naar welzijn en gemeenschap zich binnen vrijwel alle branches manifesteert, maar steeds op een andere manier. Gemeenschappelijke ontwikkelingen zijn het ontstaan van nieuwe functies, verschuiving van taken en veranderingen in de benodigde vaardigheden van medewerkers. Ook wordt welzijn steeds vaker onderdeel van het werk van zorgorganisaties. 

Van intramuraal naar extramuraal

Een belangrijke ontwikkeling is de verschuiving van intramurale naar extramurale zorg. Mensen blijven langer thuis wonen en ontvangen ondersteuning in hun eigen leefomgeving. In de gehandicaptenzorg, ouderenzorg, jeugdzorg en ggz wordt steeds vaker gezocht naar mogelijkheden om zorg thuis te organiseren. Dit voorziet ook in de wensen van veel ouderen om zo lang mogelijk thuis te blijven wonen.

De deelnemers herkenden deze ontwikkeling deels. Niet alle aanwezige VVT-organisaties zien een verschuiving vanuit het verpleeghuis naar de thuiszorg. Er wordt wel geconstateerd dat extramuralisatie leidt tot een toename van de zorgzwaarte binnen intramurale voorzieningen. Cliënten komen later in beeld of worden pas opgenomen wanneer de problematiek complexer is geworden. Vanuit de ggz werd aangegeven dat problemen in de keten zich snel opstapelen wanneer cliënten niet tijdig kunnen doorstromen naar passende zorg. Dit leidt o.a. tot hogere werkdruk en meer uitval van medewerkers. 

Van zorgen voor naar zorgen dat

De verschuiving gaat niet alleen over de plek waar zorg wordt geleverd, maar ook over de rol van professionals. Steeds vaker staat niet het overnemen van taken centraal, maar het ondersteunen van cliënten en hun netwerk om zoveel mogelijk zelf regie te voeren. Daarbij ontstaan nieuwe rollen zoals casemanager, zorgcoördinator, netwerkregisseur en verschillende ‘themacoaches’.  De deelnemers benadrukten dat dit andere competenties vraagt van medewerkers. Gespreksvoering, coachend werken, verbinden en samenwerken worden steeds belangrijker. Dit zijn vaak vaardigheden die sociaal agogen beter liggen dan klassieke zorgprofessionals..

Tegelijkertijd werd benoemd dat de verandering soms schuurt met de professionele identiteit van medewerkers. Sommige professionals ervaren spanning tussen het traditionele ‘zorgen voor’ en het nieuwe ‘zorgen dat’. Ook leeft bij sommigen de zorg dat de leuke en sociale activiteiten met cliënten alleen nog maar door vrijwilligers gedaan mogen worden. Daarbij wordt door de deelnemers benoemd dat het ‘veiligheidsdenken’, dat diep geworteld is in de cultuur van veel organisaties, deze beweging kan beperken. Zorgprofessionals voelen zich erg verantwoordelijk voor de veiligheid van hun cliënten; in hoeverre durven zij dit los te laten. Hans Elshof van ZorgpleinNoord wijst hierbij op de methode ‘Dansen met beren’ van Vilans.

De rol van gemeenschap en sociale netwerken

Tijdens de bijeenkomst werd uitgebreid stilgestaan bij de vraag hoe gemeenschappen een grotere rol kunnen spelen in ondersteuning en welzijn. Daarbij werd gewezen op het belang van samenredzaamheid boven zelfredzaamheid. Vooral in hechte dorpsgemeenschappen worden mogelijkheden gezien om bewoners meer voor elkaar te laten betekenen. Er werden diverse voorbeelden genoemd, zoals buurtkamers, ontmoetingsplekken en samenwerking tussen zorg-, welzijns- en andere maatschappelijke organisaties. Tegelijkertijd werd erkend dat deze aanpak niet overal vanzelfsprekend werkt. Bij complexe doelgroepen of maatschappelijke weerstand vraagt betrokkenheid van de omgeving extra aandacht en investering. 

Van behandelen naar voorkomen (preventie en vroegsignalisering)

De deelnemers herkennen dat preventieve inzet van sociaal werk, samenlevingsopbouw en van jeugdcoaches een kan voorkomen dat problemen escaleren en uiteindelijk leiden tot zwaardere zorg. Het effect van deze preventieve inzet is vaak lastig te meten (je weet niet wat je voorkomen hebt). Naast duiden met cijfers (afname van het aantal meldingen) , zouden ook verhalen hierbij kunnen helpen. Vanuit de ggz-organisatie wordt het voorbeeld gegeven dat alle cliënten op de wachtlijst worden benaderd om deel te nemen aan een voorschakel groep. Na deelname aan de activiteiten van deze voorgroep stroomt de helft van de cliënten niet meer door de specialistische ggz in. Als het om vroegsignalering gaat verwijzen deelnemers naar voorbeelden waarbij specialistische expertise dichter bij inwoners wordt georganiseerd, zoals de inzet van gedragswetenschappers in de wijk of op scholen. In de Groningse jeugdzorg (o.a. Veendam) is al terug te zien in de cijfers dat inzet van specialistische expertise aan de voorkant loont. 

Veel zorgvragen hebben een sterke psychosociale component. Problemen zoals eenzaamheid en beperkte sociale netwerken zouden in een eerder stadium door welzijn opgepakt kunnen worden. Soms volstaat het om in wijken en buurt activiteiten op te zetten waar lotgenoten elkaar kunnen ontmoeten en vervolgens deze activiteit zelf kunnen voorzetten. Denk in de zomervakantie aan het opzetten van een fietsclubje voor ouderen. Als professional initieer je een basisvoorziening, die door de gemeenschap onderhouden kan worden.

Knelpunten in financiering en arbeidsmarkt

Een terugkerend thema uit het onderzoek is de financiering van preventie en innovatie. Deelnemers constateerden ook dat huidige bekostigingssystemen vooral ingericht zijn op het vergoeden van duurdere persoonlijk geboden zorg. Het aanbieden van zorg en ondersteuning via een groepsaanbod kan vaak financieel niet uit. Waardoor een aantal gevallen één op één behandeling blijft voortbestaan. Hetzelfde geldt voor het verplaatsen van zorg naar de thuissituatie. Vaak zijn de tarieven in de thuisbegeleiding en -zorg niet dekkend genoeg om daar hetzelfde gekwalificeerde personeel op in te zetten als in de intramurale setting. In de GGZ en in de zorg aan jongeren (jeugdzorg en gehandicaptenzorg) wordt groepsaanbod en de inzet van specialistische kennis  inmiddels wel beter vergoed. De toename van de problematiek voor deze doelgroepen heeft geleid tot urgentie om de financiering aan te passen.

Waar is vervolgonderzoek en -beleid op nodig:

  • Hoe maak je het mogelijk dat een medewerker een client kan volgen in de zorgketen? Wat is voor nodig om voor meerdere zorg- en welzijnsorganisaties te kunnen werken? Denk hierbij zowel aan de juridische aspecten als de praktische bezwaren van leidinggevenden.
  • Veel medewerkers combineren hun werk met mantelzorgtaken. Hoewel het belang hiervan groeit, ervaren organisaties dat hiervoor nog onvoldoende structurele ondersteuning bestaat. Dit is thematiek die ZorgpleinNoord komend jaar regionaal en ook landelijk oppakt in een nieuwe programmalijn.
  • De personeelsschaarste rondom specialistische functies, behandelaren en gedragswetenschappers is het grootst. Op welke wijze kan je hierin met elkaar samen opleiden. (Cosis leidt al op voor de regio). 
  • Verloop en verzuim van personeel blijft een belangrijk thema. Medewerkers gaan naar de buren, hoe zorg je dat ze weer terug (durven) komen.
  • Sommige organisaties zijn bezig met functie-optimalisatie om schaars zorgpersoneel zo effectief mogelijk in te zetten. Hoe ga je met de weerstand die hierop komt en ook hoe zorg je dat leidinggevende en medewerker hierover met elkaar in gesprek blijven.
  • Enerzijds medewerkers die na hun pensioen willen door werken, wat heb je hen te bieden? Anderzijds hoe zorg je er voor dat mensen hun pensioen halen.